دسته‌اى رو به جنوب حركت كردند تا جايى كه ارتفاع قطب يك درجه براى ايشان تغيير كرد . آنگاه مسافتى را كه هر دسته طى كرده بود ، اندازه گرفتند كه براى يك دسته 57 ميل و براى دسته ديگر 4 / 1 56 ميل درآمد و هر ميل برابر با 4 هزار « ذراع سياه » بود . ذراع سياه مقياس خاصى بود كه براى همين منظور وضع كرده بودند . هنگامى كه نتيجه را به مأمون عرضه كردند ، رقم ميانه را كه 3 / 2 56 ميل بود ، اختيار كرد . « 1 » اندازه‌گيرى زيجهاى قديمى يونانيان بار ديگر در دامنهء كوه قاسيون نزديك شهر دمشق و [ رصدخانه محلهء شماسيه بغداد ] تكرار شد و همه تلاش دو رصدخانه اين بود كه مطالب المجسطى را به روش علمى تحقيق كنند . در نتيجه ، محل جغرافيايى همه نقاط مهم كرهء زمين از نو تعيين شد . « 2 » حاصل كار دسته‌جمعى منجمان ، تهيه جداولى نجومى به نام الزيج الممتحن يعنى جداول آزموده شده بود . « 3 » محاسبهء مأمونى ( 3 / 2 56 ) در درجهء خط نصف النهار از همهء محاسبات دوران وى درست‌تر و رايجتر شد . بعدها با ترجمهء آثار و تأليفات عربى در زمينهء جغرافيا به لاتين ، محاسبه مأمونى به اروپا نيز راه يافت ؛ ولى دانشمندان قرنهاى چهاردهم و پانزدهم ميلادى اروپا به تفاوت ميل عربى با ميل اروپايى توجه نكردند و اين بىتوجهى موجب اشتباهات بزرگى شد كه يكى از آنها به كريستف كلمب در كار كشف امريكا كمك كرد . « 4 » دربارهء مبدأ خط نصف النهار نيز جغرافيادانان بر يك نقطه اتفاق نداشتند . منجمان مسلمان محاسبات خود را يا به روش يونانيان از اقصاى مغرب آغاز كرده ( مانند حمد الله مستوفى ) و در جهت مشرق تا 180 درجهء معموره پيش مىرفتند يا خط نصف‌النهار أرين را مبدأ طول جغرافيايى مىگرفتند و 90 درجه به سوى مشرق و 90 درجه به سوى مغرب پيش مىرفتند . آنان در اين مورد بسيار دقيق عمل مىكردند ؛ چنان كه فرزندان موسى بن شاكر عرض جغرافيايى محلهء باب الطاق بغداد را 33 درجه و 20 دقيقه تعيين كرده بودند كه كاملا مطابق با واقع بود . ماهانى ( م . حدود

--> ( 1 ) . تقويم البلدان ؛ ص 20 و 21 و تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 96 و تاريخ نجوم اسلامى ؛ ص 358 . ( 2 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 98 . ( 3 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 95 . ( 4 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 98 .